tag:blogger.com,1999:blog-34224772011-04-21T17:45:34.206-07:00&#32;&#32;&#1605;&#1589;&#1575;&#1581;&#1576;&#1607;&#32;&#1607;&#1575;&#32;&#1583;&#1585;&#32;&#1576;&#1575;&#1585;&#1607;&#32;&#1601;&#1604;&#1587;&#1601;&#1607;&#32;&#47;&#1593;&#1585;&#1601;&#1575;&#1606;&#32;&#47;&#1588;&#1593;&#1585;&#1608;&#46;&#46;&#46;amirhttp://www.blogger.com/profile/09408957973290433717noreply@blogger.comBlogger41100tag:blogger.com,1999:blog-3422477.post-757658562002-04-24T06:10:00.000-07:002002-05-08T07:26:52.000-07:00<b>Ú¯Ù�تگو با حجه الاسلام سيد عباس قائم مقامي </b> <br /><b>محقق علوم اسلامي Ùˆ استاد مدعو دانشگاه بركلي كاانادا</b> <br /><h2>عرÙ�ان Ùˆ تناقضات</h2> <br /><b>بخش اول </b> <br /><b>Ú¯Ù�تگو از سيد امير حسين اصغري</b> <br /> <br /><img src="http://iraninstitute.com/iran/1381/810204/059169.jpg"> <br /> <br /><b>عنوان بحث ما ØŒ تبيين معنا Ùˆ Ù…Ù�هوم عرÙ�ان Ùˆ رابطه آن با دين است . پيش از پرداختن به اين موضوع لازم مي دانيم كه ابتدا به برخي از شبهات وارده از سوي عرÙ�ان پژوهان غربي بپردازيم . « راسل» در تعريÙ� عرÙ�ان مي گويد : « عرÙ�ان اتز هيچ حقيقتي پرده بر نمي دارد . بلكه علم Ùˆ تÙ�كر منطقي است كه با ما از حقيقت حكايت مي كند . تنها كمكي كه عرÙ�ان مي تواند بكند اين است كه نسبت به اكتشاÙ� عقل علمي Ùˆ منطقي ØŒ به ما بينش Ùˆ نگرش عاطÙ�ÙŠ Ùˆ نجيبانه ببخشد . » در اين سخن راسل با ذهني Ùˆ عاطÙ�ÙŠ ناميدن عرÙ�ان در واقع آن را از عينيت دور كرده Ùˆ به آن جنبه اي ذهني مي بخشد . با اين تعريÙ� به نظر حضرتعالي آيا عرÙ�ان موضوعي نجيبانه Ùˆ عاطÙ�ÙŠ است يا حقايقي نيز در آن نهÙ�ته است ØŸ </b> <br /> در پاسخ به اين پرسش اول بايد مشخص شود كه منظور ما از عرÙ�ان چيست ØŸ عرÙ�ان نظري است يا عرÙ�ان عملي ØŸ اين دو ØŒ لااقل تÙ�اوتي توصيÙ�ÙŠ با يكديگر دارند . هر چند كه موضوع اصليشان يكي است اما كيÙ�يت Ùˆ نحوه موضوعشان تÙ�اوتهايي با هم دارد . <br /> كاركرد اصلي عرÙ�ان مشاهده Ùˆ ادراك صقع حقيقت است . ادعاي عارÙ� اين است كه متن حقيقت Ùˆ صقع آن را ادراك كرده Ùˆ مواجهه Ùˆ ادراك بي واسطه Ùˆ مستقيمي از حقيقت دارد . <br /> در متن ادعاي عرÙ�اني Ùˆ عارÙ�ان ØŒ ما با حقيقتي عيني مواجه هستيم . اينكه در مقام نقادي آيا واقعا چنين چيزي مقرون به صحت است يا خير ØŸ بحثي ديگر است كه در مقوله ارزشگذاري معرÙ�تي مشاهدات Ùˆ تجربيات عرÙ�اني مورد كنكاش واقع شده Ùˆ بررسي شود كه اساسا مشاهدات عارÙ� تا Ú†Ù‡ ميزان از صحت Ùˆ سقم برخوردار بوده Ùˆ تا Ú†Ù‡ ميزان با واقعيت نزديك است . <br /> ولي اگر ما عرÙ�ان را بر اساس توصيÙ� عارÙ� مورد توجه قرار دهيم Ùˆ با Ù�رض وقوع مشاهده اي عرÙ�اني ØŒ بدون ترديد حقيقتي مواجهه پيدا مي كند Ùˆ اساسا ادعاي عارÙ� اين است كه بقيه حوزه هاي ادراكي مشوب به وهم Ùˆ ذهنيت است Ùˆ صرÙ�ا در حوزه عرÙ�اني است كه هيچ ذهنيتي دخالت ندارد . چون تÙ�اوت مشاهده عرÙ�اني با ادراكات عقلاني ØŒ علمي Ùˆ تجربي در نحوه درياÙ�ت است . ادراك تجربي Ùˆ ادراك عقلاني - Ù�لسÙ�ÙŠ در ضمن Ù�رايند Ùˆ بستري خاص صورت مي گيرد Ùˆ در همين بستر ØŒ حقيقت از عين به ذهن انتقال مي يابد . Ùˆ در اين انتقال حقيقت به ذهنيت ØŒ پلي ميان عين Ùˆ ذهن بر قرار مي شود . همين پل ممكن است كه ادراك ما را آسيب پذير كند . <br /> اينكه بنده از مساله اي عقلي بحث مي كنم يا اين كه در حوزه شناخت تجربي مقوله اي را ومرد توجه قرار مي دهم ارتباط ذهني بنده با آن مقوله به وسيله پل Ùˆ واسطه اي صورت مي گيرد كه همان « Ù�رايند علم حصولي » است كه در Ù�لسÙ�Ù‡ از آن بحث مي شود . اما در عرÙ�ان اين گونه نيست . عارÙ� مي گويد : هيچ پلي بين انسان « مشاهده گر» Ùˆ «حقيقت» وجود ندارد . بلكه ارتباطي مستقيم Ùˆ مواجههبدون واسطه است كه از آن به ادراك شهودي Ùˆ علم حضوري تعبير مي كنند . <br /> <br /><b>از نمونه هاي Ù�لسÙ�ÙŠ اين « عقلانيت Ù�رايند پذير» شايد بتوان به بهان«اني»،« لمي» Ùˆ تا حدودي برهان صديقين اشاره كرد .</b> <br />همه براهين در ضمن Ù�رايندي رخ مي دهند . <br /> <br /><b>ظاهرا يكي از اشكالاتي كه به برهان صديقين كرده اند همين اشكالي است كه مي گويند شما در برهان از «ممكن » استÙ�اده مي كنيد Ùˆ چگونه مي خواهيد از واسطه ممكن به واجب برسيد Ùˆ اين برهان اساسا برهان صديقين نيست در حاليكه در آيه 52 سوره Ù�صلت به نظاره مستقيم در معرÙ�ت حق اشاره شده است ØŒ حال آنكه برهان داراي واسطه Ùˆ Ù�رايند است ØŸ </b>در برهان صديقين هم واسطه وجود دارد ØŒ اما ØŒ واسطه خود وجود است Ùˆ لذا در ضمن Ù�رايند منطقي صورت مي گيرد . اين كه مي گوييم واسطه ندارد يعني واسطه اي غير از وجود ندارد . كه حال اين محل بحث است كه آيا برهان صديقين در ضمن برهان «لمي » مي گنجد Ùˆ برهانهاي جهانشناختي مثل « يرهان وجوب Ùˆ امكان » همان برهان «اني » است يا نه ØŸ آن بحث ديگري است Ùˆ به نظر مي رسد اين انطباق نمي تواند به طور كامل درست باشد Ùˆ صرÙ�ا يك تشابه وجود دارد حالا قطع نظر از اين بحث ØŒ تÙ�اوتي كه ميان برهان صديقين ØŒ ويا به تعبير انگليسي ØŒ « برهان انتولوژيك» با برهانهاي جهان شناختي جود دارد اين است كه در برهانهاي وجودي ØŒ در عين حال كه واسطه موجود است ØŒ آن واسطه خود وجود است نه چيز ديگر . يعني از وجود به وجود مي رسيم . پس در اينجا هم يك Ù�رايند Ùˆ مقدمات منطقي وجود دارد Ùˆ استدلال ما از صغري Ùˆ كبري بر خوردار است ØŒ لذا آن را برهان مي نامند . اما در برهان جهانشناختي مثل «برهان حركت » ،« برهان وجوب Ùˆ امكان » اين هم برهان است منتها تÙ�اوت آن با برهان وجودي در اين است كه از ممكن به وجوب مي رسد Ùˆ از حواشي وجود به وجود مي رسد . از خود وجود به وجود نمي رسد . لذا برهان صديقين با بحث ما متÙ�اوت است . اينكه ما مي گوييم واسطه ندارد يعني اصلا Ù�رايندي ندارد . <br /> عدم توجه به اين بحث موجب شده كه محل نزاع در عرÙ�ان بين مواÙ�قان Ùˆ مخالÙ�ان خوب مشخص نشود . ما معتقديم به واسطه اين كه مشاهدات عرÙ�اني ØŒ Ù�رايند پذير نيست ØŒ طبعا روش پذير هم نيست ØŒ يعني نمي توانيم براي عرÙ�ان مقدماتي Ù�رض كنيم Ùˆ بگوييم اگر كسي اين مقدمات را طي كرد داراي مشاهدات Ùˆ تجربه عرÙ�اني مي شود . زيرا هيچ روش Ùˆ متدولوژي خاصي را نمي توان براي رسيدن به مشاهدات عرÙ�اني ارائه داد . <br /> در واقع مي توان با قدري تسامح Ú¯Ù�ت كه مشاهدات عرÙ�اني ØŒ يك نحوه « حصول دÙ�عي» داشته Ùˆ حصول تدريجي ندارد تا شما بتوانيد مسيرش را مشخص كنيد Ùˆ لذا از آن به بي واسطه تعبير مي كنند . <br /> در تمام اقسام علم حصولي اعم از تجربي يا Ù�لسÙ�ÙŠ آن واسطه هست ØŒ اما در عرÙ�ان هيچ واسطه اي وجود ندارد بلكه ارتباط Ùˆ مواجهه مستقيم با متن حقيقت است . خصوصيت عرÙ�ان در اين است كه ذهن در آن هيچ دخالت ندارد Ùˆ انعكاس به آن معنا وجود ندارد ØŒ حتي واسطه Ùˆ صورت ذهني هم نيست . لذا از ادراكات عرÙ�اني ØŒ با عنوان «تمثل» Ùˆ واژگاني از اين قبيل ياد مي كنند . تمثل چيزي اين است كه دردرون جان عارÙ� حاصل مي شود : « Ù�تمثل لها بشراً سويا» لذا شما كه در كنار بنده نشسته ايد Ùˆ درياÙ�تي عرÙ�اني داريد ØŒ بنده آن درياÙ�ت را ندارم اين «Ù�تمثل لها» با توجه به ضمير «لها» نشان مي دهد اين درياÙ�ت اختصاصي Ùˆ شخصي است ØŒ البته اين اختصاصي بردن ضمن اينكه محدوديتهايي را به دنبال مي آورد ØŒ اما در عين حال خطا پذيري مشاهدات عرÙ�اني را به حد اقل مي رساند Ùˆ بلكه با كمي دقت مي گوييم : هيچ خطايي در اصل مشاهدات عرÙ�اني وجود ندارد . لذا تÙ�اوتي براي تعريÙ� « موضوع عرÙ�ان» با « موضوع Ù�لسÙ�Ù‡ » قايل نيستند . همانطور كه Ù�لسÙ�Ù‡ از «وجود»‌بحث مي كند بر اساس آنچه كه ابن سينا در الهيات Ø´Ù�ا Ú¯Ù�ته است موشوع Ù�لسÙ�Ù‡ هم وجود مطلق است كه برخي Ú¯Ù�ته اند منظورش «مطلق وجود » است يا چيز ديگر …كه ما با آن كاري نداريم اما اگر هم وجود مطلق باشد با موضوع عرÙ�ان يكي مي شود . با اين تÙ�اوت كه Ù�لسÙ�Ù‡ از « وجود مطلق » به گونه « لابه شرط قسمي» صحبت مي كند اما عرÙ�ان از وجود مطلق به گونه « لا به شرط مقسمي» - يعني وجود Ùˆ Ù�راگيري كه از قيد اطلاق هم رهيده است - صحبت مي كند . در Ù�لسÙ�Ù‡ وجود مقيد به قيد اطلاق را مورد بحث قرار مي دهند اما در عرÙ�ان هيچ قيدي نمي پذيرد . پس عرÙ�ان از متن وجود بحث مي كند . لذا عارÙ� Ù�لسÙ�Ù‡ داني همچون ابن تركه در « تمهيد القواعد» موضوع عرÙ�ان را «حق » دانسته است . واژه حق در اين تعريÙ� خيلي قابل توجه است ØŒ حق تحقق Ùˆ عينيت است Ùˆ بيانگر اين حقيقت است كه عارÙ� از متن حقيقت Ùˆ از حقيقت عريان Ùˆ بي پيرايه جستجو مي كند . <br /><b> <br />« استيس» در كتاب «عرÙ�ان Ùˆ Ù�لسÙ�Ù‡ » خود در بحث « وحدت وجود» به تناقض نمايي paradoxicality مشاهدات عرÙ�اني اشاره مي كند . او مي گويد : من بر اين عقيده ام كه متناقض نمايي « منطق ناپذيري» يكي از ويژگيهاي كلي انواع مكاتب عرÙ�اني است . البته اين متناقض نمايي اساسي در همه Ù�لسÙ�Ù‡ هايي كه تعبير Ùˆ تÙ�سير به اصطلاح سطح بالايي از عرÙ�ان به دست مي دهد ØŒ نيز منعكس است Ùˆ چون وحدت وجود ØŒ هر قدر هم در جامه مبدل عقل Ùˆ منطق ارايه شود ØŒ ريشه در عرÙ�ان دارد Ùˆ بايد انتظار داشته باشيم كه متناقض نما باشد . با توجه به اين مطلب ØŒ به نظر شما آيا اين تعبير تناقض نمايي در مورد ويژگي مكاتب عرÙ�اني صحيح است يا خير</b> ØŸ <br /> اين كه ايشان چنين چيزي Ú¯Ù�ته باشد بايد متن صحبت را ديد ØŒ آنچه كه در ذهنم هست اين است كه ايشان Ùˆ برخي عرÙ�ان پژوهان Ùˆ دين پژوهان غربي ØŒ در بحث معرÙ�ت شناسي عرÙ�ان Ùˆ ملاكات شناخت Ùˆ سنجش درستي Ùˆ نادرستي مشاهدات عارÙ� ØŒ بر پاره اي از مشاهدات Ùˆ تجربيات عرÙ�اني اشكالاتي را وارد مي كنند كه با موضوعي كه شما بيان كرديد قابل جمع است . آنها مي گويند بر اساس آنچه كه از برخي عرÙ�ا نقل شده است برخي از مشاهدات عرÙ�ا تناقض بر انگيز Ùˆ ناخودسازگار است . مثالي كه استيس مي زند اين است كه عارÙ�ÙŠ مي گويد : « من در آن واحد دايره اي را مربع ديدم » يا « سنگي را سبزه ديدم» . كه همان «وحدت وجود» هم مي شود . يعني نهايتا اين اشكال آنان متوجه مشاهداتي كه برانگيزاننده نظريه وحدت وجود است مي شود ØŒ نه كل مشاهدات عرÙ�اني . اگر كسي كه مي گويد : من نور الهي را ديدم . Ú†Ù‡ ادعاي متناقضي كرده است ØŸ اما اگر كسي بگويد من در آن واحد سنگي را سبزه ديدم ØŒ بر حسب ظاهر تناقض برانگيز مي شود . اما در بررسي Ùˆ پاسخ هاي اين مساله بايد توجه داشت يك اشكال بزرگ در بررسيهاي كساني مثل آقاي استيس وجود داردكه همين اشكال برانگيزنده پاره اي از انتقادات Ùˆ نقد ها به سوي عرÙ�ان از سوي اين آقايان شده است Ùˆ آن اينكه آنان به تÙ�اوتهاي ميان عرÙ�ان نظري Ùˆ عرÙ�ان عملي Ùˆ عرÙ�ان نظري با Ù�لسÙ�Ù‡ Ùˆ تÙ�اوت Ù�لسÙ�Ù‡ با تجربه خوب دقت نكرده اند . <br /><b>بخش دوم </b> <br /> <h2>روش پذيري تÙ�سير مشاهدات عرÙ�اني</h2> <br /> <br /><b><i>آيا مي توان ملاقات ابن رشد Ùˆ ابن عربي را چنين ملاقاتي دانست ØŸ</i></b> <br />ملاقات ابن رشد Ùˆ ابن عربي از مسلمات تاريخي است Ùˆ محي الدين اين ملاقات Ùˆ پاسخ معروÙ�Ø´ مبني بر «بلي» Ùˆ «لا» را در جلد اول « Ù�توحات المكيه» ذكر كرده است . ولي آنچه كه در اين ملاقات رخ داد با وجود شباهتهايش ØŒ به ماجراي ابو سعيد وابن سينا ØŒ قدري متÙ�اوت است . چرا كه در ملاقات ابن عربي با ابن رشد ØŒ او ابن رشد را به عنوان نماينده تÙ�كر Ù�لسÙ�ÙŠ تخطئه نمي كند ØŒ بلكه وقتي ابن رشد سئوال مي كند : آيا محصول مشاهده تو،همان چيزي است كه ما به عقل Ùˆ نظر در ياÙ�ته ايم ØŸ ابن عربي با زيبايي Ùˆ ظراÙ�ت مي گويد :« بلي Ùˆ لا » Ùˆ بدين سان براي نخستين بار ØŒ بطور مشخص نسبت ميان عقل Ùˆ شهود Ùˆ امكان هماهنگي آن دو را گوشزد مي كند . ØŒ لذا تÙ�اوت اصلي اين دو واقعه در همين نكته مهم نهÙ�ته است كه ملاقات نخست ØŒ ميان ابن سينا Ùˆ ابو سعيد نشان دهنده عدم وجود همزباني Ùˆ Ù…Ù�اهمه بين عارÙ� Ùˆ Ù�يلسوÙ� است ولي اتÙ�اقي كه از زمان ابن عربي اÙ�تاد اين بود كه او زمينه اين همزباني را ايجاد كرد . تا حدي كه Ù�يلسوÙ� بتواند زبان عارÙ� را درك كند . پاسخ ابن عربي به ابن رشد را مي توان بنياني نمادين از اين رخداد بزرگ دانست . ابن عربي آن مشاهدات شخصي Ùˆ اختصاصي را توصيÙ� كرد Ùˆ به صورت ترجمه به زبان نظر در آورد . اما آن را « مبر هن » نكرد . بنا بر اين بخش عمده عرÙ�ان ابن عربي ØŒ برهاني نيست بلكه توصيÙ�ÙŠ است Ùˆ بعدها كسي مثل « صدر المتالهين » اين كار را كرد . يكي از منابع Ùˆ ماخذ اصلي ملاصدرا در تاليÙ� « حمكت متعاليه » كه در واقع روح Ù�لسÙ�Ù‡ صدرايي را تشكيل مي دهد ØŒ همين عرÙ�ان محي الدين است . او همان توصيÙ�ات از جمله نظريه وحدت وجود » Ùˆ « تجدد امثال» را مدلل Ùˆ مبرهن كرده Ùˆ اگر نگوئيم همه ØŒ لااقل غالب نوآوريهاي Ù�لسÙ�ÙŠ ملاصدرا ØŒ ملهم از نطريات ابن عربي است كه تا پيش از آن Ù�اقد بدعت بود . <br /> اقل مشاهدات عرÙ�اني روياها Ùˆ حقايقي است كه انسان در خواب مي بيند . روياي هيچ كس براي ديگري حجت ندارد . چرا ØŸ چون وقتي مي تواند حجت داشته باشد كه در قالب مقدمات منطقي Ùˆ مستدل در آمده Ùˆ برهان پذير باشد . لذا مشاهدات عرÙ�اني به خودي خود هيچ استدلالي را بر نمي تابد . <br /> ولي همين مشاهدات Ùˆ تجربيات شخص ØŒ در مقام «توصيÙ�» حالت « علم حصولي» پيدا مي كنند ØŒ چون يكي از كار كرد هاي عرÙ�ان نظري ØŒ تعبير Ùˆ تاويل مشاهدات است Ùˆ خصوصيت تعبير اين است كه ادراك Ùˆ مشاهده را از يك حقيقت Ù�رايند ناپذير تبديل به يك حقيقت Ù�رايند پذير مي كند. يعني مثلا «معبر » در مورد «كمربندي» كه در خواب ديده ايد مي گويد: شما دوست پيدا مي كنيد Ùˆ نوع كمر بند مي تواند نشان دهنده نوع دوست شما باشد ØŒ پس خود آن حقيقت ØŒ يك در ياÙ�ت بي واسطه بوده است اما « تعبير » علم حصولي Ùˆ امر ذهني است . با توجه به اين توضيحات مي گوييم نقدي كه بر مشاهدات عرÙ�اني وارد مي شود ØŒ متوجه دو چيز مي تواند باشد : يكي توصيÙ� Ùˆ تعبيري كه در عرÙ�ان نظري آمده Ùˆ ديگر برهاني كه در Ù�لسÙ�Ù‡ براي آن اقامه شده نه اصل مشاهدات . اشكالي كه «استيس» Ùˆ ديگران دارند Ùˆ ما به آن اشاره كرديم اين است كه اصل مشاهده را مورد نقد قرار مي دهند حال آن كه كسي كه مي گويد من سبزه Ùˆ سنگ را با هم ديده ام مشاهده اش نياز به تعبير Ùˆ توصيÙ� دارد . تعبيرش اين نيست كه حقيقتا عناصر تشكيل دهنده سبزه Ùˆ سنگ يكي هستند. بلكه اين تمثيلي است كه نياز به تعبير دارد Ùˆ تعبيرش اين است كه حقيقت وجودي سبزه Ùˆ سنگ يكي است Ùˆ تازه پس از توصيÙ� ØŒ Ú†Ù‡ بسا برهان پذير نيز باشد . چنانچه كه در Ù�لسÙ�Ù‡ ثابت مي شود كه اصل وجود جماد Ùˆ نبات Ù�رقي ندارد Ùˆ اين ماهياتند كه متÙ�اوت مي شوند Ùˆ گر نه اصل وجود كه تÙ�اوتي ندارد Ùˆ ماهيت است كه مثار Ùˆ خاستگاه كثرت است . پس اگر ما نمي خواهيم نقدي را متوجه مشاهدات عرÙ�اني بكنيم بايد از تعبيرو توصيÙ� Ùˆ نيز از زاويه آن برهان Ùˆ استدلالي كه در اين مشاهده پشتيباني مي كند ØŒ بيان بكنيم Ùˆ گر نه اصل مشاهده كه ديده شده است قابل انكار نيست . تعبير وتÙ�سير آن است كه نقد پذير است . البته تمام اينها در صورتي است كه مشاهده اي واقعي رخ داده باشد وگرنه ادعاهاي غير واقعي Ùˆ مشاهدات خيالي Ù�علا از بحث ما خارج است . <br /> <br /><b><i>تجربه عرÙ�اني چيست ØŸ آيا انبياء هم داراي تجربه عرÙ�اني اند ØŸ </i></b> <br />بايد ديد چرا چنين نامي براي مشاهدات عرÙ�اني Ùˆ ادراكات شهودي نهاده شده است Ùˆ Ú†Ù‡ خصوصياتي در ادراكات شهودي نهÙ�ته است كه آن را به صورت تجربه درآورده است . كساني كه اين نام را نهاده اند بر اين موضوع نظر داشته اند كه ادراكات شهودي تكرار ناپذير Ùˆ امري اختصاصي Ùˆ شخصي اند Ùˆ قابل تعميم به ديگران نيست ØŒ يعني مثل براهين عقلي نيست كه عموميت بردارد . بلكه رخدادي خاص در حوزه دروني شخص صاحب تجربه است Ùˆ همانطور كه متعلقات عاطÙ�Ù‡ Ùˆ احساس هم تجربه اي شخصي بوده Ùˆ كسي غير از صاحبش آن را كاملا در Ùƒ نمي كند نام آن را تجربه گذارده اند . <br /> سئوال اينجاست كه چرا اين امر شخصي قابل تعميم نيست ØŸ اهل عرÙ�ان خود متوجه شخصي بودن تجربيات عرÙ�اني بوده اند . مثلا عرÙ�ايي چون «سيد حيدر آملي» علم را بر دو قسم تقسيم كرده اند . 1- علم كسبي 2- علم ارثي ØŒ علم ارثي تعبير زيباو دقيقي است كه از حديث « العلماء ورثه الانبياء » گرÙ�ته شده است . <br /> علم كسبي علمي است كه در بستر مشخص Ùˆ مستند به مقدماتي خاص صورت مي گيرد كه اگر هر كس در اين بستر سير كند به آن تنيجه قطعي مي رسد . مثل اين است كه دو را با دو جمع كند به چهار مي رسد نه پنج . يا اگر نقيضين را مورد ملاحظه قرار دهد، استحاله جمع ميان آنها را در ياÙ�ت مي كند . اين علم كسبي است . اما درباره عرÙ�ان Ùˆ اصل مشاهدات عرÙ�اني بايد Ú¯Ù�ت آنها روش پذير نيستند . ما هيچ روشي براي حصول مشاهدات نداريم ØŒ لذا ارثي مي باشند . كه اگر اين گونه است پس چرا بسياري از روايات Ùˆ آموزه هاي ديني ما را تهذيب Ù†Ù�س Ùˆ اخلاص عمل دعوت مي كند ØŒ يا مثلا مي گويد : هر كه چهل روز در راه خدا اخلاص بورزد ØŒ خداوند حكمت را از زبانش به قلبش جاري خواهد كرد . با اين حساب آيا اخلاص جزو مقدمات Ùˆ اسباب وصول به آن حكمت قلبي نيست ØŸ آيا تهذيب Ù†Ù�س Ùˆ انصراÙ� از مشغله دنيوي مقدمه وصول به در ياÙ�تهاي شهودي به حساب نمي آيد ØŸ در پاسخ مي گوئيم: نخير ØŒ مقدمه آن نيست . اين تسامحي است كه آن را به عنوان مقدمه بر مي شمرند . بلكه به تعبير « سيد حيدر آملي » مشاهدات عرÙ�اني با اسباب عملي Ùˆ سير Ùˆ سلوك وجود ندارد . بر خلاÙ� اينكه بين نتيجه Ùˆ مقدماتش صغري Ùˆ كبري – رابطه علي Ùˆ معلولي برقرار است . يعني مقدمات استدلال با نتيجه، رابطه توليدي دارند . بنابر اين ØŒ عمليات كشÙ� ØŒ با عمليات كسب Ùˆ درياÙ�ت ذهني ØŒ كاملا متÙ�اوت است . « سيد حيدر آملي » در تبييين اين مطلب مثال گويايي مي زند Ùˆ مي گويد : اگر از پدرتان به شما ارثي برسد ØŒ Ùˆ اين ارث در دل زمين نهÙ�ته باشد ØŒ شما براي كشÙ� Ùˆ بدست آوردن آن ØŒ زمين را مي كاويد Ùˆ به آن گنج مي رسيد وقتي به گنج دست پيدا كرديد ØŒ گرچه تلاش كرده Ùˆ زحمتي كشيده ايد اما در عين حال هيچگاه نمي گويند كه اين عمل شما مقدمه منطقي رسيدن به اين گنج بود Ùˆ همچنين هيچگاه اين عمل شما باعث تحول ماهيت ارثي بودن گنج نمي شود . زيرا كه اولا اينگونه نيست كه هر كس زمين را بكاود به گنج مي رسد ØŒ بلكه اين امر خاص شماست . ثانيا ØŒ نمي توان ميزاني براي كاويدن زمين مشخص كرد . اين در واقع تÙ�اوت « حصول بالاسباب » Ùˆ « حصول عند الاسباب» است . كسي كه با كاويدن زمين به گنج مي رسد ØŒ حصول عند الاسباب دارد ØŒ يعني عمليات او ماهيت انكشاÙ�ÙŠ دارد نه استحصالي ØŒ Ùˆ لذا هيچ نسبت توليدي ميان عمل شخص Ùˆ به وجود آمدن گنج بر قرار نيست . پس پيدايش اصل مشاهدات روش پذير نيست . يعني نمي توان نسخه پيچيد كه اگر كسي آن را انجام داد . بطور قطع صاحب كشÙ� Ùˆ شهود Ùˆ صاحب در ياÙ�تهاي خاص عرÙ�اني مي شود . <br />بزرگان اخلاق هم همواره به سالكان توصيه كرده اند كه در سير Ùˆ سلوكشان به Ù�كر شهود نباشند . چون استدلالها Ùˆ كانالهاي وجودي مختلÙ� است . ممكن است كسي صاحب مقامات بشود اما صاحب مشاهدات نشود . اين طور نيست كه تلازم وجود داشته باشد .در رابطه با اصل وحي هم همين طور است . رسيدن به وحي نيز روش پذير نيست . نمي توان قاعده اي را مشخص كرد Ùˆ Ú¯Ù�ت ØŒ اگر كسي اين مقدمات را طي كند ØŒ خداوند بر او وحي نازل مي كند. وحي هم روش پذير نبوده Ùˆ يك تجربه شخصي است . از اين حيث مثل مشاهدات عرÙ�اني است . هر چند مشاهده اي كه در وحي رخ مي دهد با مشاهدات معمول عارÙ�ان كاملا متÙ�اوت است . <br /> <br /><b><i>مويد الدين جندي ØŒ شارح Ù�صوص الحكم ØŒ د ركتابي به نام «نÙ�حه الروح Ùˆ تÙ�حه الÙ�توح » شايد خواسته است راهي براي اين در ياÙ�تهاي عرÙ�اني بنماياند ØŒ او مي گويد: « اي عزيز اگر گوش ظاهر را كه در آن با حيوانات Ùˆ حشرات برابري ØŒ از محرمات Ùˆ مكرو هات Ùˆ محظورات Ùˆ Ù�ضول مباحات بازگيري Ùˆ جز به استماع كلام حق از قرآن Ùˆ غيره Ùˆ احاديث رسول Ùˆ كلام مشايخ Ùˆ علوم حقيقي ديني Ùˆ اسرار كشÙ�ÙŠ يقيني Ùˆ مواعظ Ùˆ نصايح استعمال نكني ØŒ Ùˆ اين معني را تا آخر عمر نگهداري ….گوش باطن به قدر سعت مرتبه باطن تو گشاده شود زيرا كه باطن تو جان است Ùˆ باطن جان دل Ùˆ باطن دل سر الهي كه حق مسجن است Ùˆ باطن سر حق چون گوش دل گشوده شود در خلوات Ùˆ جلوات … از هاتÙ� غيبي بشنوي كه « چنين كن يا مكن » . شايد در اين Ú¯Ù�تار او خواسته است نوعي راه براي وصول به الهام Ùˆ وحي ترسيم كند. در اين باره Ú†Ù‡ بايد Ú¯Ù�ت ØŸ</i></b> <br /> همانطور كه عرض كردم در روايات ما هم به اين مساله Ù�راوان اشاره شده است . مثلا روايت « من اخلص لله اربعين صباحا ØŒ جرت ينابيع الحكمه من قلبه الي لسانه » دقيقا همين را مي خواهد بگويد . يا اين كه مي Ù�رمايد : «‌هر كس دو چشم ظاهر دارد Ùˆ دو چشم باطن «اذا اراد الله بعبد خيراً Ù�تح عينه اللتين Ù�ÙŠ قلبه » ولي اينها هيچكدام روش منطقي بيان نمي كند . اين روشها هيچكدام از شخصي بودن Ùˆ تجربي بودن مكاشÙ�ات نمي كاهد . عارÙ� معتقد است كه مشاهدات از بيرون به انسان وارد نمي شود . مشاهدات Ùˆ مقامات عرÙ�اني هم يك امر بيروني نيستند . بلكه كاوش در درون اند . به عبارت ديگر يك بازيابي Ùˆ خوديابي است. اين علم مكنون Ùˆ نهÙ�ته در درون براي اين كه ظهور Ùˆ بروز پيدا كند به يك عمليات اكتشاÙ�ÙŠ Ùˆ بر كنده شدن حجابها نياز دارد لذا اگر كسي از همان ابتدا دچار حجاب نشود نياز به زحمت Ùˆ رياضت زيادي ندارد بر اين مبناست كه نمي توان قدر Ùˆ اندازه براي سير Ùˆ سلوك مشخص نمود. مثل اين است كه بگوييم وجود مقدس رسول الله (ص) چون در نهايت لطاÙ�ت وجودي Ùˆ Ùˆ طهارت بود ØŒ وحي بر ايشان نازل شد . ولي اين به اين معنا نيست كه هر كس در مقام عبوديت قرار گرÙ�ت وحي بر او نازل شود . اما بايد متوجه بود كه اين روش ناپذيري مربوط به حصول اصل مشاهدات است ولي Ù�هم Ùˆ تعبير آنها قطعا روش پذير مي باشد . گاه از روش پذيري حصول مشاهدات عرÙ�اني بحث مي كنيم كه توضيح داده شد ولي گاهي اين سئوال مطرح است كه آيا تعبير Ùˆ Ù�هم مشاهدات ØŒ روش پذير هست يا نه ØŸ كه پاسخ سئوال دوم مثبت است . يعني Ù�هم مشاهدات ØŒ Ù�هم متون عرÙ�اني روش خاصي دارد Ùˆ همچنين اثبات حقانيت Ùˆ صحت مشاهدات مثل اثبات اصل وحي روش پذير است . يك وقت مي گوييم متن وحي روش پذير نيست Ùˆ يك وقت سئوال مي كنيم كه آيا Ù�هم وحي روش پذير است يا نه ØŸ پاسخ مي دهيم : بله ØŒ Ù�هم وحي روش پذير است . بنا بر اين بايد ميان اين دو مطلب Ù�رق گذارد Ùˆ Ú†Ù‡ بسا عدم اين تÙ�كيك براي عده اي كه در موضو عات معرÙ�ت شناسي Ùˆ معرÙ�ت ديني بحث مي كنند ØŒ منشاء اشتباه شود . Ùˆ بگويند چون وحي مثل مشاهدات عرÙ�اني روش پذير نيست ØŒ پس اثبات مي شود كه دين ØŒ امري شخصي Ùˆ استدلال ناپذير است Ùˆ هر كس مي تواند در ياÙ�تهاي متعددي از دين داشته باشد ولي توجه به تÙ�كيك به تÙ�كيك ميان اصل وحي Ùˆ Ù�هم Ùˆ معرÙ�ت وحي Ùˆ نيز ميان اصل مشاهدات Ùˆ Ù�هم Ùˆ تعبير مشاهدات به ما مي Ù�هماند كه هر چند اصل وحي روش پذير نيست ØŒ اما Ù�هم وحي روش پذير است . يعني اگر بخواهيم كتاب Ùˆ سنت را بÙ�هميم ØŒ رو Ø´ Ùˆ قاعده مندي خاص خودش را دارد . اثبات حقانيت وحي هم روش پذير است زيرا مباني دين عقلي است Ùˆ حقانيت دين بر انگيخته عقلانيت آن مي باشد . ضمن اينكه خود وحي امري شهودي است Ùˆ جز پيامبران Ùˆ برگزيدگان الهي بدان دست نمي يابند ØŒ پس بايد ميان اين حوزه ها قايل به تÙ�كيك شد . <br />ادامه دارد . <br /> <br /><b>بخش سوم </b> <br /><h2>ارتباط ميان دين Ùˆ عرÙ�ان</h2> <br /><img src="http://www.allposters.com/images/sag/bk001_a.jpg"> <br /><b><i>سئوال بعدي من درباره عرÙ�ان Ù�ارغ از دين است . برخي از انسانها ممكن است بگويند كه ما راستي جو Ùˆ حقيقت جو هستيم . اما پيرو مسلك ديني خاصي نيستيم . به همه اديان هم احترام مي گذاريم . يا برخي ديگر با Ù�رق نهادن ميان دين Ùˆ عرÙ�ان مي گويند بشر اوليه در آغاز تمدن كه خواستار تماس بي واسطه با حقيقت راستين بيا معبود خودش بوده است Ùˆ براي اين رابطه مقدمات تجربي Ùˆ عملي كه بعدا به عنوان مقامات سير Ùˆ سلوك ناميده شد Ù‡ كسب كرده است Ùˆ عرÙ�ان جهان باوري مستقلي بوده كه بر آن مبنا انسانها تمايل ارتباط مستقيم با خدا را داشته اند . Ú¯Ù�ته اند كه از همان دوره اسطير مي توان انديشه عرÙ�ان را رد يابي كرد . سئوال اينجاست كه آيا اساسا عرÙ�ان غير ديني مي تواند وجود داشته باشد يا خير ØŸ يعني آميزه اي يك نوع معنويت بدون مذهبي خاص؟ </i></b> <br />عرÙ�ان ريشه Ù�طري دارد Ùˆ لذا با دين همريشه است . نسبت بين عرÙ�ان Ùˆ دين را از همين جا ثابت مي كنيم . دين هم داراي ريشه Ù�طري است . تقابل Ùˆ تضاد ميان دو چيزي كه منشاء واحد دارند ØŒ معنا ندارد . غايت عرÙ�ان خود يابي است كه اگر ما عنصر Ù�طرت را ØŒ عنصر شخصيتي انسان بدانيم ØŒ رسيدن به Ù�طرت Ùˆ بازيابي شخصيت Ù�طري غايت آموزه هاي عرÙ�اني را تشكيل مي دهد . <br /> <br /><i>به عنوان تكمله سئوال پيشين مي خواهم به بعضي از سبكهاي عرÙ�اني در آمريكاي معاصر اشاره كنم كه از آنها كتابهايي در ايران نيز چاپ شده است . در اين آثار به طريقه اي از سلوك اشاره مي شود كه انسان با آن مي تواند با انسان كامل ارتباط برقرار كرده Ùˆ از او دستور العمل بگيرد . </i> <br />پيوند عرÙ�ان Ùˆ دين در بحث نظري مسلم است كه غايت عرÙ�ان دستيابي به شخصيت اصيل انساني است . با توجه به اين كه Ù�طرت حقيقتي ماورايي است كه هويت مادي ندارد Ùˆ طبعا لازمه دستيابي به اين حقيقت Ù�اصله گرÙ�تن از ماديت Ùˆ نزديكي به تجرد است كه انس ونسبت بيشتري ميان آدم با حقيقت انساني او ØŒ Ù�راهم مي كند . در روايات ائمه اطهار هست كه خصوصيتي در اصل دنيا گريزي Ùˆ Ù�رار از ماديت وجود دارد كه انسان را به Ù�طرتش نزديك مي كند . در اين هيچ ترديدي نيست . اما چگونگي اين نزديكي Ùˆ گريز مهم است . نقش دين در اينجا مشخص مي شود . ما معتقديم دين به لحاظ اتصال به منبع قدسي Ùˆ اصل مبداء Ø¢Ù�رينش ØŒ راهكارهايي براي حصول معرÙ�ت مي دهد كه سريعترين ØŒ سالمترين ØŒ نزديكترين Ùˆ صحيح ترين راهها هستند . اما اين به اين معني نيست كه اگر كسي به غير از روش دين تجرد حاصل كرد ØŒ اين برايش امكان پذير نباشد . اين امكان پذير است . اما ماهيت تجرد با هم متÙ�اوت است . توضيح اين كه دين متكÙ�Ù„ دو امر عمده Ùˆ اساسي است : 1- شناسايي حقيقت ( كه بخش جهان بيني ديني را تشكيل مي دهد . ) 2- ارائه طريق جهت وصول به حقيقت . بنا براين هر كس به اندازه نسبتي كه با حقيقت پيدا مي كند از باطن دين بهره گرÙ�ته است . منتهي بايد متوجه بود كه اين به معناي آن نيست كه جايگزيني براي دين وجود دارد . بلكه ØŒ دين الهي خصوصياتي دارد كه آن را بي نظير Ùˆ خاص نموده Ùˆ اساسا اگر اين ويژگيهاي بي نظير را نداشت ØŒ دليلي نبود كه خداوند مردم را به آن دعوت كند Ùˆ تنها راه حقيقي را تبعيت از آموزه هاي ديني بداند . برخي از اين خصوصيات عبارتند از اين كه اولاً : دين يك طريق عمومي Ùˆ همگاني براي تقرب به حقيقت است . ثاتيا : يك دستور العمل كامل ØŒ قطعي Ùˆ خطا ناپذير است كه عمل دقيق Ùˆ درست به آن ØŒ حتما Ù�رد ديندار را به حقيقت مي رساند. <br /> ولي آنان كه بدون تدين Ùˆ تعبد به شريعت Ùˆ دين خاصي ØŒ طريق حقيقت را مي جويند ØŒ تقرب آنان يك امر اتÙ�اقي Ùˆ به نحو قضييه موجبه جزييه است Ùˆ همچنين در سير استكمالي خود ناگزير به بهره گيري از آموزه هاي ديني Ùˆ تدين Ùˆ تقيد بدان هستند وگر نه در سير دچار توقÙ� شده Ùˆ در مرتبه اي از كمال ركود پيدا مي كنند . <br /> تمام اينها كه Ú¯Ù�ته شد براي وقتي است كه سالك در طريق درست قدم گذاشته باشد Ùˆ سلوك صحيحي داشته باشد كه در نتيجه ØŒ سلوك او كه باطنا يك سلوك ديني است Ùˆ با اصل آنچه كه دين الهي توصيه كرده ØŒ همخواني Ùˆ سازگاري دارد . ولي گاهي تجردي كه براي آدمي حاصل مي شود ØŒ از طريق نادرست مي باشد كه در تضاد با طريق شرعي قرار دارد . معمولا اهل عرÙ�ان از آن با عنوان « رياضات غير شرعيه » ياد مي كنند . <br /> در عرÙ�ان ØŒ ملكوت را به دو گونه « ملكوت عليا» Ùˆ « ملكوت سÙ�لي » تقسيم مي كنند Ùˆ چنين شخصي به ملكوت سÙ�لي راه مي يابد . در قرآن كريم همانطور كه از تنزل ملائكه Ùˆ روح بحث مي شود « الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائكه Ùˆ الروح Ù�يها» در كنار آن از نزول شياطين هم سخن مي رود . « تنزل علي كل اÙ�اك اثيم» يعني شيطان هم تنزل Ùˆ القاء دارد . «ان الشياطين ليوحون الي اوليائهم» يا اينكه در آيه ولايت حضرت حق اشاره مي كند كه « خداوند ولي كساني است كه آنها را از ظلمات به سوي نور خارج مي كند Ùˆ كساني كه اوليايشان طاغوت است آنها را از نور به سوي ظلمت خارج مي كنند . <br /> بنا بر اين همانطور كه خداوند صالحان را هدايت كرده Ùˆ در تحت ولايت Ùˆ تدبير خود به سوي ملكوت Ùˆ نور رهنمون مي سازد ØŒ شيطان هم پيروان خود را تدبير Ùˆ تربيت مي كند Ùˆ اين اسÙ�Ù„ الساÙ�لين است كه غير از اين جهان مادي است . رو ÙŠ زمين نيست ØŒ همان ملكوت سÙ�لي است . پس آدمي مي تواند از طريق غير شرعي كه « تضاد» با حقيقت دارد به باطن عالم مادي كه همان ملكوت سÙ�لي است راه پيدا كند Ùˆ به مرتبه اي از تجرد برسد ØŒ اما به تعبير عرÙ�ان صاحب تجليات شيطاني شده Ùˆ تحت تدبير شيطان قرار مي گيرد . پس تجرد حاصل مي شود . اما تÙ�اوت در نوع تجردي است كه حاصل مي شود . <br /> به ميزاني كه راههاي تجرد از راه دين Ù�اصله داشته باشد از « ملكوت عليا» Ùˆ Ø´Ù�اÙ�يت Ùˆ صحت Ùˆ سلامت Ù�اصله مي گيرند Ùˆ به ميزاني كه نزديك باشند طبعا از آن بهره مي گيرند Ùˆ اگر Ú¯Ù�ته شود كه عينا به همانجا مي رسد ØŒ قطعا سالك آن ØŒ به همان آموزه هاي ديني عمل كرده است . امكان ندارد كسي بدون عمل به آموزه هاي ديني به عين حقيقت وعده داده شده ديني برسد . بنا بر از نكته اي كه توضيح داديم يكي ديگر از كاركرد هاي دين در سير باطني انسان معلوم مي شود Ùˆ آن اينكه او را از گرÙ�تار آمدن به « ولايت شيطاني » Ø­Ù�ظ مي كند . <br /> <br /><i><b>ظاهراً حضرت علامه طباطبائي درباره هانري كربن اشاره داشته اند كه باطن ايشان شيعه است ØŒ با اينكه ظاهرا وي پيرو پروتستان بود</i> </b>. <br />او به آن حقيقت نزديك شده بود به Ú†Ù‡ معنا ØŸ يعني به همان آموزه هاي اهل بيت (ع)عمل كرده Ùˆ به آن حقيقت هم نزديك شده است . يعني اÙ�راد اين چنين كه البته تعداد آنها Ù�راوان نيست ØŒ از همان قسم نخست اند كه به باطن دين نزديك شده اند . <br /> <br />به بحث ولايت در عران اسلامي اشاره مي كنيم . « ابن عربي » در Ù�صوص ØŒ خصوصا Ùˆ در ساير آثارش Ù…Ù�صلاً به شرح اين Ù…Ù�هوم پرداخته است . « ولايت » در عرÙ�ان اسلامي اساسا به Ú†Ù‡ معنا Ùˆ Ù…Ù�هومي است ØŸ <br /> ولايت ØŒ احا طه Ùˆ بر تري را مي گويند . كه اين برتري در بعد تشريعي Ùˆ اجتماعي Ù…Ù�هومي خاص دارد Ùˆ در بعد عرÙ�اني به معناي « برتري وجودي» است . بحثي در اسم شناسي وجود دارد كه اسماي الهي بعضي در مرتبه Ù�رو تر Ùˆ بعضي در مرتبه برتر هستند كه اين بحث به نام « دولت اسماء » مطرح شده است . يعني اسماء برتر نسبت به اسماء Ù�روتر احاطه ØŒ ولايت Ùˆ حكومت دارند . <br /> <br /><b>پس منشاء ولايت عرÙ�اني همان « دولت اسماء » است </b>. <br />بله مظهريت اسماء Ùˆ دولت اسماء است . انسان كامل مظهر «اسم الله » است . « الله » هم بر تمام اسماء دولت Ùˆ برتري دارد . در اسم « الله» تمام اسماء جماليه Ùˆ جلاليه جمع است . در ميان تمام موجودات صرÙ�ا انسان مظهر اسم است . لذا انسان كامل صاحب ولايت تكويني بر تمام موجودات مي شود . ابن عربي از منظراسم شناسانه در تعبيري زيبا مي گويد : اسما جزئي ØŒ اجزاء بدن صاحب اسم كلي مي شوند . لذا همه عالم اجزاي بدن انسان كامل اند . Ùˆ اين ترÙ�ات تكويني كه انسان كامل دارد. نظير « شق القمر» كه در وجود حضرت محمد(ص) مي بينيم ØŒ دقيقا مثل تصرÙ�اتي است كه حضرت رسول (ص) در اجزاء بدن خودشان دارند . انسان كامل به واسطه برتري وجودي كه دارد صاحب ولايت مي شود همانطور كه خداوند هم به لحاظ برتري وجودي ØŒ بر همه موجودات ولايت دارد . انسان كامل هم از اين جهت كه واسطه خلقت است ØŒ مصداق اسم ولايت مي شود . ولي تام Ùˆ كامل وجود مقدس رسول الله (ص) است كه حضرت حق در باره ايشان Ù�رموده است : « لولاك لما خلقت الاÙ�لاك » آن چيزي كه در مكتب ابن عربي مورد بحث قرار گرÙ�ته Ùˆ بيشتر محل توجه است مراتب ولايت Ùˆ ختم ولايت است . ختم ولايت كسي است كه نزديكترين موجودات به خداوند بوده Ùˆ احاطه بر ساير اولياي الهي دارد . ختم ولايت در عرÙ�ان ابن عربي ØŒ Ù…Ù�هومي مقول به تشكيك دارد . اين چيزي است كه برخي بدان توجه نكرده Ùˆ ابن عربي را متهم كرده اند . ابن عربي خودش را ختم ولايت مي داند . حضرت رسول را ختم ولايت مي داند . وجود مقدس صاحب الزمان(عج) ØŒ حضرت عيسي (ع)Ùˆ حضرت علي(ع) را هم ختم ولايت مي داند . <br /> خب! چطور ممكن است اينها همه ختم ولايت باشند ØŸ اين مقول به تشكيك است . اولا بايد دانست كه ايشا ولايت را در نسبت با نبوت مطرح مي كند Ùˆ آن را باطن نبوت مي داند . آنگاه بر اوزان تقسيم نبوت ØŒ ولايت نيز تقسيم مي پذيرد . <br /> يك نبوت مطلقه عامه داريم كه شامل همه پيامبران الهي مي شود . باطن اين نبوت « ولايت مطلقه عامه » است كه باز همه پيامبران از آن بهره دارند . باز همين ولايت ختم Ùˆ سر آمدي دارد كه به نظر ابن عربي ØŒ همان حضرت عيسي (ع) است . بنا براين حضرت عيسي ØŒ « ختم ولايت وطلقه عامه نبويه» مي باشد . <br /> حال در كنار نبوت خاصه اي كه پيامبر بزرگوار اسلام دارد Ùˆ به همين جهت خاتم الانبياء نام گرÙ�ته است يك « ولايت خاصه محمديه» دارد كه باطن نبوت خاصه Ùˆ ويژه او است. اين ولايت خاصه ØŒ با استÙ�اده از ايات Ùˆ روايات دو وجهه پيدا مي كند . يك وجه عام Ùˆ يك وجه خاص ،ولايت خاصه محمديه به اعتبار Ù�راگيري Ùˆ شمول آن بر اين دو قسم ØŒ « ولايت عامه » ناميده مي شود . شامل همه پيروان دين اسلام Ùˆ پيامبر خاتم مي باشد كه مسلما بر ساير امتها برتري دارند Ùˆ لذا قرآن كريم آنها را «خير امه» ناميده اند . پس همه پيروان پيامبر اسلام مي توانند داراي ولايت عامه محمديه باشند . چنانكه همه پيروان پيامبران ديگر نيز مي توانستند از ولايت عامه پيامبر خود بهره بگيرند Ùˆ خداوند نيز در قرآن از همين ولايت عامه ياد كرده Ùˆ مي Ù�رمايد : « الله ولي الذين آمنوا» كه اين نشان مي دد هر انسان مومن Ùˆ خداباوري مي تواند از اين ولايت برخوردار شده Ùˆ « ولي الله» شود . حالا همين ولايت عامه محمديه مكي تواند در هر عصري يك خاتم Ùˆ يك سر آمد داشته باشد ØŒ عالمان Ùˆ بزرگان هر عصري مي توانند خاتم اين ولايت عامه باشند . بنا براين همه نخبگان Ùˆ برگزيدگان از ميان مومنان امت ختمي ØŒ به نوعي « ختم ولايت عامه محمديه » هستند . يعني تدبير ØŒ سرپرستي Ùˆ وساطت Ù�يض ساير اولياي الهي Ùˆ مردمان مومن را بر عهده دارند . چنانكه در روايات آمده : آنگاه كه يك دانشمند از دنيا مي رود ØŒ صدمه Ùˆ شكاÙ�ÙŠ در بناي اسلام وارد مي شود كه قابل جبران نيست . منظور ابن عربي از « ختم ولايت » در باره خودش همين است . لذا در جلد اول Ù�توحات مكيه Ùˆ همچنين در Ù�ص شيثي از Ù�صوص الحكم مي گويد كه : بناي كعبه را در عالم رويا ديدم كه از آجر هاي طلا Ùˆ نقره ساخته شده Ùˆ جاي دو آجر در آنجا خالي مانده Ùˆ من در جاي آن دو آجر قرار گرÙ�تم . Ùˆ بدين وسيله بناي كعبه كامل گرديد.» خب! همان طور كه Ù�قدان يك عالم Ùˆ دانشمند عارÙ� موجب ايجاد شكا در بناي اسلام مي شود ØŒ مانعي ندارد كسي خود را مشاهده كند كه در اثر خدماتي كه كرده شكاÙ�ÙŠ را از اين بنا پر كرده است Ùˆ به همين معنا ختم ولايت مي شود . ولي اين ختم ولايت عامه محمديه است .ولايت خاصه محمديه كه به اعتبار انقسام آن به دو وجه عام Ùˆ خاص ØŒ ولايت عامه ناميده مي شد Ùˆ به اعتبار ولايت ساير پيامبران ØŒ خاص Ùˆ ويژه بود ØŒ در وجه خاص خود ØŒ ديگر به مردم Ùˆ عامه مومنان تعلق ندارد بلكه مخصوص اولياي محوديين Ùˆ حضرات معصومين است Ùˆ ختم اين ولايت حضرت مهدي است . Ùˆ حضرت علي نيز ختم همان ولايت عامه اي است كه شامل دو وه عام Ùˆ خاص بود . بنا بر اين ختم ولايت در هر كجا متÙ�اوت مي شود Ùˆ نبايد ميان آنها خلط كرد Ùˆ جناب محي الدين ØŒ بر حب آثارش خود را ختم ولايت محمديه در عصر خود مي داند . <br />ادامه دارد <br /> <br /> <br /> <br /><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3422477-75765856?l=amir-kalame1.blogspot.com' alt='' /></div>amirhttp://www.blogger.com/profile/09408957973290433717noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3422477.post-753862832002-04-14T05:24:00.000-07:002002-06-17T09:20:54.000-07:00<b: درباره Ù�لسÙ�Ù‡ Ùˆ عرÙ�ان</b><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3422477-75386283?l=amir-kalame1.blogspot.com' alt='' /></div>amirhttp://www.blogger.com/profile/09408957973290433717noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3422477.post-113154702002-03-31T11:58:00.000-08:002005-05-17T07:13:32.366-07:00اشاره:<br />در سال 1999 توÙ?يقي دست داد تا با پروÙ?سور ويليام چيتيك WILLIAMC. CHITTICKÚ¯Ù?تگويي انجام دهم . پروÙ?سور چيتيك اكنون استاد دانشگاه ايالتي نيويورك در رشته مطالعات تطبيقي مي باشد . وي زبان Ù?ارسي را به خوبي تكلم مي كند Ùˆ آثار ارزشمندي در باره عرÙ?ان ØŒ Ù?لسÙ?Ù‡ Ùˆ ادبيات منتشر كرده است william chittick<br /><img src="http://www.uhmc.sunysb.edu/anatomy/IDPAS/Chittick.jpg" /><a>پروÙ?سور ویلیام چیتیک</a><br /><br />--------------------------------------------------------------------------------<br /><img src="http://www.rumionfire.com/gallery/images/rportth.jpg" /><br /><br /><b>Ú¯Ù?تگو با پروÙ?سور ويليام چيتيك – بخش اول</b><br /><img src="<a href=" />http://photo.tickle.com/image/7/8/2/P8/7829601P8932639212.jpg</a>"><br /><br /><h1>آب كم جو تشنگي آور به دست !</h1><br /><im<br /><br /><br /><b>جناب آقاي چيتيك ! با تشكر از Ø&shy;ضور شما در اين Ú¯Ù?تگو ØŒ از شما مي خواهم ابندا از خود شروع كنيد . از تØ&shy;صيلات Ùˆ اساتيد Ùˆ آنجه اكنون بدان مشغوليد . </b><br /><br />خيلي مختصر مي گويم . من دكتري زبان Ùˆ ادبيات Ù?ارسي از دانشگاه تهران دارم . در سال 1966 به ايران رÙ?تم Ùˆ مدت 12 سال در آنجا بودم . پس از دكتري در دانشگاه صنعتي شريÙ? ( آريامهر ) به تدريس علوم انساني مشغول بودم .<br />در طول تØ&shy;صيل با اساتيد معروÙ?ÙŠ چون بديع الزمان Ù?روزانÙ?ر ØŒ جلال الدين همائي Ùˆ ديگران اشنايي داشتم اما كار اساسي من با دكتر « سيد Ø&shy;سين نصر» در موضوع Ù?لسÙ?Ù‡ Ùˆ معارÙ? اسلامي بود .<br />پس از تاسيس « انجمن Ù?لسÙ?Ù‡ » نزد استاد « هانري كربن » ØŒ « پروÙ?سور ايزوتسو» ØŒ جلال الدين آشتياني Ùˆ ديگران درس خواندم .<br />اكنون من در دانشگاه ايالتي نيو يورك در شهر استوني بروك STOUNY BROOK استاد گروه مطالعات تطبيقي اديان هستم .<br /><br /><b>سئوالي در باره كتابهاي شما مي پرسم ! ظاهرا شما كتاب « نقد النصوص Ù?ÙŠ الشرØ&shy; نقش الÙ?صوص » جامي را به عنوان رساله دكتري براي اولين بار تصØ&shy;ÙŠØ&shy; كرديد ØŸ </b><br /><br />البته Ù?بل از آن يك چاپ سنگي داشت . مثل بيشتر كتابهاي مهم بالاخره اين كتاب را چاپ كرده بودند . به علت اين كه نسخه مهمي در عرÙ?ان به شمار مي رÙ?ت . در كشور هاي مختلÙ?ÙŠ چون هند ØŒ پاكستان ياÙ?ت مي شد كه بنده نسخه هاي متÙ?اوت آن را با روشي كه در مقدمه كتاب ذكر كردم ØŒ تصØ&shy;ÙŠØ&shy; نموده ام .<br /><br /><b>كتاب بعدي شما ظاهراً « ترجمه صØ&shy;ÙŠÙ?Ù‡ سجاديه» به انگليسي است . آيا تنها ترجمه كرده ايد يا شرØ&shy; هم نمو ده ايد؟ </b><br /><br />البته آن كتاب بعدي من نبود . بين نقد النصوص Ùˆ صØ&shy;ÙŠÙ?Ù‡ 5-4 كتاب چاپ شد ØŒ زماني كه در تهران بودم كتاب مختصري در باره مولانا به انگليسي به نا Ù… « عقايد صوÙ?يانه مولانا» نوشتم كه در ايران در Ø&shy;دود بيست Ùˆ چند سال پيش Ùˆ قبل از « نقد النصوص » چاپ شد . در آمريكا كتابي با عنوان « بر گزيده آثار ائمه شيعه » كه به انتخاب علامه طباطبائي بود به انگليسي بر گرداندم Ùˆ در انگلستان Ùˆ آمريكا چاپ كردم . « لمعات » Ù?خر الدين عراقي ØŒ اثر ديگري بود كه آن را به انگليسي ترجمه كردم Ùˆ در سال 1982 چاپ شد . كتاب Ù…Ù?صلي در باره عقايد مولانا به نام « راه عرÙ?اني عاشقانه» نوشتم كه آن هم در سال 1983 چاپ كردم ØŒ پس از آن كتاب آن كتاب « صØ&shy;ÙŠÙ?Ù‡ » را همراه با مقدمه اي Ù…Ù?صل ترجمه كردم .<br /><br /><b>آن مقدمه شامل Ú†Ù‡ مباØ&shy;ثي بود؟ </b><br />من در آن اهميت امام زين العابدين (ع) را به Ù„Ø&shy;اظ تاريخي شرØ&shy; دادم Ùˆ اهميت اين كتاب را به عنوان منبع ادعيه اهل تشيع Ùˆ تسنن تبيين نمودم Ùˆ با توجه به اين كه اين كتاب را براي غربيها نوشته بودم ØŒ به شرØ&shy; Ù…Ù?هوم دعا پرداختم چرا كه دعا سبك Ùˆ ادبيات خاصي در اسلام Ùˆ تشيع است . در آنجا شرØ&shy; دادم از كه دعا از Ø&shy;ضرت رسول شروع مي شود . البته در قرآن نيز دعا هايي وجود دارد . چون غربي بايد بداند كه دعا غير از نماز Ùˆ ورد Ùˆ ذكر است . اينها هر كدام نوعي از دعاست . در انگليسي به همه اينها PRAYER Ú¯Ù?ته مي شود . اين كلمه در انگليسي خيلي عام است Ùˆ ريزه كاريهاي اسلامي را ندارد . كلمه دعا در Ù?ارسي Ùˆ عربي معناي مخصوصي دارد . نمي توانيم به نماز دعا بگوييم . درست كه در نماز دعا مي خوانيم اما خود نماز دعا نيست . اينجا ØŒ Ù?رقي ميان اين خصوصا از Ù„Ø&shy;اظ اصطلاØ&shy; مشاهده مي شود. دعا ØŒ عبارات مخصوصي است كه خطاب به خداست . درمتن قرآن هم مواردي از دعا وجود دارد ØŒ پيامبر هم ادعيه اي دارند . در كتابي كه با عنوان « برگزيده آثار ائمه شيعه » چاپ كردم ØŒ چند دعا از جمله « دعاي امام Ø&shy;سين در روز عرÙ?Ù‡ » را نيز در آن كتاب ترجمه كردم .<br />در آن كتاب ربط مستقيم دعا به قرآن Ùˆ خدايي را كه در ان جلوه مي كند ØŒ بررسي كردم . در قديم مي Ú¯Ù?تند « صØ&shy;ÙŠÙ?ه» خواهر « قرآن» ( اخت القرآن ) است . اين عبارت بسيار شيريني است . زيرا اين دو مثل خواهر Ùˆ برادر هستند . قرآن مردانه به آن خطاب مي كند Ùˆ صØ&shy;ÙŠÙ?Ù‡ خواهرانه با انس Ùˆ الÙ?ت لطيÙ?ÙŠ به آن جواب مي دهد . بالاخره ØŒ صØ&shy;ÙŠÙ?Ù‡ انعكاس كلام امام در مقابل كلام خدا است . خدا در قرآن مي گويد : « ادعوني استجب لكم » مرا بخوانيد تا به شما پاسخ دهم . اين موارد Ùˆ موارد ديگر را در مقدمه صØ&shy;ÙŠÙ?Ù‡ مورد بØ&shy;Ø« قرار دادم . تا نشان بدهم كه اينها در بطن اسلام Ùˆ آثار اسلامي Ú†Ù‡ اهميتي دارند Ùˆ چقدر در ميان مردم مهم اند . مستشرقين به دعا توجه اندكي كرده اند . بيشتر به تاريخ ØŒ اصول عقايد Ùˆ تا به Ø&shy;دي به Ù?روع پرداخته اند ØŒ اما عمل Ùˆ آنچه كه مسلمانان روزانه بدان مي پردازند ومرد توجه مستشرقين نبوده است . Ø&shy;تي به نماز خيلي كم توجه شده است در باره دعا هم بسيار مختصر نوشته اند .<br /><br /><b>با توجه به اينكه در باره دعا ØŒ اثر قابل توجهي منتشر نشده بود ØŒ استقبال خوانندگان از كتاب شما چگونه بود؟ </b><br /><br />هر كسي به سليقه خودش برخوردهاي متقاوتي دارد ØŒ اين كتاب به Ù„Ø&shy;اظ نقد در مجلات علمي انعكاس زيادي نداشت . من Ù?كر مي كنم كه دليلش اين است كه دانشمندان آمريكا به عبادت Ùˆ كارهاي روز مره اي كه به قول آنها « عوام الناس » انجام مي دهند ØŒ علاقه اي ندارند . اين است كه دانشمندان توجه چنداني به اين كتاب نكرده اند . يكي دو نقد بود كه ترجمه متن را بسيار خوب ارزيابي كرده بودند . اما گذشته از انديشمندان خاص ØŒ در ميان مخطبن Ù?روش زيادي داشت . چرا كه اين كتاب بعدي از قرآن را نشان مي داد كه نه در ترجمه هاي قرآن Ùˆ نه آثاري كه در باره اسلام نشر شده است ØŒ ديده نمي شود تا بدانند معنويت درون اسلام چيست ØŸ Ùˆ بزرگان اسلام Ú†Ù‡ رابطه شخصي اي با خداوند داشته اند؟<br />خيلي از مسيØ&shy;يانيكه من مي شناسم از چاپ اين كتاب بسيار تشكر كردند زيرا مي Ú¯Ù?تند براي آنها دري گشوده شده است كه برايشا Ù† خيلي جالب است . مخصوصا مسيØ&shy;يان به دعا –به سبك خودشان - خيلي توجه دارند وقتي ببينند كه دعاي وارده در اسلام ØŒ همان مضموني را دارد كه انها هم دارند مي بينند كه با مسلمانان در اين مقوله هم مشتركند يعني مقوله Ù…Ø&shy;بت به خداوند Ùˆ اين گونه سخن Ú¯Ù?تن و…. در مجموع به نظر مي آيد كه ترجمه صØ&shy;ÙŠÙ?Ù‡ اثر خيلي خوبي داشته است .<br /><br /><b>اشاره كرديد كه چند اثر در باره مولانا داشته ايد ØŒ الان چندي است كه Ú¯Ù?ته مي شود در ايالت متØ&shy;ده توجه به اشعار Ùˆ غزليات مولانا بالاست . لطÙ?ا در بلاره اين پديده توضيØ&shy;اتي بÙ?رماييد </b>.<br /><br />آن موج زاده چند دليل است . يكي تشنگي غربي ها براي معنويات است . اين عنصر بسيار مهمي است . اگر از Ù„Ø&shy;اظ تاريخي به قضيه نگاه كنيم نيكلسون مستشرق معروÙ? در اين باره خدمت بزرگي كرده است . او 50 سال پيش تمام مثنوي را با دقت عجيبي در 3 جلد به انگليسي ترجمه كرده است . 2 جلد شرØ&shy; نيز بر آن اÙ?زوده كه به Ù?ارسي نيز ترجمه Ùˆ چاپ شده است . پس از او شاگردش « آرل بري » نيز مقداري از غزليات شمس را به انگليسي ترجمه كرده است . خانم ‌«آن ماري شيمل» نيز كتاب Ù…Ù?صلي در باره جنبه هاي ادبي ØŒ كلامي ØŒ Ù?لسÙ?ÙŠ ØŒ عرÙ?اني Ùˆ خلاصه جوانب مختلÙ? مولانا نگاشته است .<br />كتاب من شرØ&shy; عقايد خاص « سير Ùˆ سلوك مولانا» است ØŒ با جهان بيني مولانا شروع مي شود كه او چگونه به آيات خداوند Ùˆ پديده هاي عالم مي نگرد . در بخش دوم كتاب ØŒ Ù†Ø&shy;وه عمل ØŒ عبادت خدا ØŒ مجاهده در راه Ø&shy;Ù‚ ØŒ را توضيØ&shy; داده ام . بخش ديگر كتاب در باره « عشق » است . كه رابطه دروني بين انسان Ùˆ خداوند است . در اين كتاب سعي كردم تا Ø&shy;دي كه ممكن است خودم چيزي نگويم . اشعاري از مولانا را از نو ترجمه كردم تا نشان بدهم كه ابيات مولانا همديگر را شرØ&shy; مي دهند . اينها را تنظيم دادم . با تامل در آثار مولانا ØŒ انسان متوجه مي شود كه عقايد خودش را شرØ&shy; مي دهد . اين كتاب در سال 1983 چاپ شد . كه هنوز موج گرايش به مولانا ØŒ شروع نشده بود . پس از چند سال كه چندين كتاب راجع به مولانا چاپ شد Ùˆ ترجمه ابيات او به انگليسي انجام شد ØŒ كم كم چند Ù†Ù?ر از شعرا Ùˆ يا كساني ادعاي شعر داشتند با توجه به اشعار ترجمه شده Ú¯Ù?تند اگر اينها را به صورت شعر درآوريم زيباتر مي شود . آنها مي Ú¯Ù?تند اين مستشرقين كه ذوق شاعري ندارند – شايد هم داشته باشند . اتÙ?اقا نبكلسون طبع شاعرانه داشت – البته انها هم Ø&shy;Ù‚ داشتند.<br />بالاخره ما مقيد بوديم كه در ترجمه عين آنها را ترجمه كنيم آنها هم آزادانه ترجمه مي كنند . هر طور كه دلشان بخواهد عوض مي كنند . چيز قشنگي به انگليسي مي شود . هر جايي هم كه مولانا به مكلÙ? Ùˆ موظÙ? بودن انسان دربرابر خدا اشاره مي كند انها Ø&shy;Ø°Ù? مي كنند . براي اين كه به ذوق آمريكايي نمي خورد . آمريكايي مي خواهد آزادانه خدا را عبادت كند . به دلخواه خودش . خدا هم چيزي به او نگويد . Ù?قط بگويد: بله ! بله! شما خوب هستيد . اشعار عاشقانه در آثار مولانا بسيار هست . Ù?قط بايد آنجاهايي را كه به مسلماني اشاره مي كند Ø&shy;Ø°Ù? كرد . تكليÙ? چيست ØŸ وظايÙ? اخلاقي چيست؟ اينها Ø&shy;Ø°Ù? مي شود . Ù?قط از آثار مولانا عشق را برداشته اند ØŒ بي تكليÙ? ØŒ مي گويند با اين عشق مردم خوشند Ùˆ لازم نيست كه عملي انجام دهند . كم كم موج توجه به مولانا بالا گرÙ?ت ØŒ چون اين كتاب ها كه چاپ مي شد مردم مي خريدند من پارسال –1998- در مجله خاص «نشريات» خواندم كه پرÙ?روش ترين شاعر انگليسي زبان امريكا مولانا جلال الدين رومي است . اين مساله بسيار عجيبي است .<br /><br /><b>آيا توجه به اشعار معنوي Ùˆ عارÙ?انه شخصيتي چون مولانا از يك طرÙ? Ùˆ دست نيازيدن به تكاليÙ? وظايÙ? اخلاقي از سوي ديگر ØŒ ومجب تعارض دروني نخواهد شد؟ </b><br /><br />البته ØŒ اين طور است . شخص امريكايي ØŒ اصولا در تعارض دروني به سر مي برد . او متوجه نمي شود كه تعارضش بيشتر شده . از طرÙ?ÙŠ ممكن است خودش به خيلي از اينها كه خوانده مي شود كششي مذهبي داشته باشته باشد Ùˆ مذهبش هر Ú†Ù‡ باشد مخالÙ?تي با مولانا ندارد . خدا را بايد دوست داشته باشد . مسيØ&shy;يت Ùˆ آييد يهود هم همين Ø&shy;رÙ? با مي زنند . اين اشعار ممكن است عمل شخص را در دين خودش تقويت هم بكند .هر Ú†Ù‡ باشد كار خيري است . از اينن جهت ممكن است كمك باشد . از طرÙ?ÙŠ هم تعرض دروني چيز خوبي است . مولانا مي گويد: درد جو دردجو Ùˆ دردجو Ùˆ دردجو Ùˆ درد ØŒ مي گويد : تشنگي آور به دست .<br />متاسÙ?انه چون گاهي اشعار ترجمه سستي دارند ممكن است مخطب متوجه اين درد نشود . اما باز هم پيدايش اين پديده امر مثبتي است . ممكن است كشش Ùˆ طلب در كسي پيدا شود Ùˆ به دنبال راه برود . اين است كه بنده مواÙ?Ù‚ اين جريانم Ùˆ اينها را تشويق مي كنم . به شناخت مولانا كمك مي كند Ùˆ مي تواند براي غربي ها كه به دليل عطش دنبال چيزي هستند كمك باشد .<br /><br />ادامه دارد<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3422477-11315470?l=amir-kalame1.blogspot.com' alt='' /></div>amirhttp://www.blogger.com/profile/09408957973290433717noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3422477.post-113153542002-03-31T11:54:00.000-08:002002-06-18T11:03:21.000-07:00اشاره: <br />در سال 1999 توÙ�يقي دست داد تا با پروÙ�سور ويليام چيتيك WILLIAMC. CHITTICKÚ¯Ù�تگويي انجام دهم . پروÙ�سور چيتيك اكنون استاد دانشگاه ايالتي نيويورك در رشته مطالعات تطبيقي مي باشد . وي زبان Ù�ارسي را به خوبي تكلم مي كند Ùˆ آثار ارزشمندي در باره عرÙ�ان ØŒ Ù�لسÙ�Ù‡ Ùˆ ادبيات منتشر كرده است . براي اشنايي بيشتر با آثار Ùˆ احوال ايشان اينجا راwilliam chittick Ù�شار دهيد : <br /> <br /> <br /> <br /> <br />بخش دوم Ú¯Ù�تگو با پروÙ�سور ویلیام چیتیک <br /> <br /> <br /> <br />پلورالیسم ! <br /> <br /> <br />س<b>ئوال : پلوراليسم يا به عبارتي تكثر گرايي ديني Ú†Ù‡ Ù…Ù�هومي را در بر دارد ØŸ آيا اساسا مي توان به عنوان يك مومن به مذهبي خاص به اين مقوله معتقد بود؟ </b> <br /> <br />اين موضوع را جان هيك مطرح كرده است . به نظر من دو بحث را در اينجا قاطي مي كنند . اينكه راههاي متÙ�اوت به سوي حق هست يك تعليم قرآني است كه نمي توان منكرش شد ØŒ مخصوصا اگر دنيا Ùˆ اديان ديگر را بشناسيم . اگر با اين موضوع نتيجه بگيريم كه شيعه بر حق نيست ØŒ حرÙ� مزخرÙ�ÙŠ است ØŒ البته كه شيعه بر حق است . اين راه راست است كه شيعه جدي را به سوي حق مي كشاند . اشتباه اين است كه بگوييم شيعه تنها راه حق است . حق مطلق نمي تواند دو راه يا چند راه به سوي خود داشته باشد ØŒ ما نمي توانيم چنين قيدي را براي راه حق قايل شويم . راههاي مختلÙ� هست منتها راه شما به عنوان Ù�رد معتقد به دين مختلÙ� نيست . راه شما يكي است راه من هم يكي است . ممكن است شما بودايي باشبد Ùˆ ديگري مسلمان Ùˆ من هم مثلاً يهودي . بله تمام راهها بالاخره اگر راه صحيح باشد به حق مي رسد . آن هم در هر ديني شرايط دارد كه صحتش اندازه گيري مي شود . اگر راه صحيح باشد بالاخره به كجا مي رود؟ به رحمت حق ØŒ به خدا منتهي مي شود . اين راهها توسط پيامبران تاسيس شده اند. <br /> <br /><b>سوال : اعتقاد به تحريÙ� متون اديان ديگر را شما چگونه ارزيابي مي كنيد ØŸ آنچه كه برخي معتقدند براي عهدين اتÙ�اق اÙ�تاده است.</b> <br /> <br />در قر آن ظاهرا 3 آيه است كه به قضيه تحريÙ� اشاره دارند . ( يحرÙ�ون الكلم عن مواضعه) اين قابل تÙ�سير است . اگر دقت كنيد ميبينيد كه ملام خدا در اينجا Ú†Ù‡ مي گويد . Ù�قط يك تÙ�سير ندارد . اگر بگوييم اينها از كلام حق تÙ�سير نادرستي مي كنند اين هم صحيح است Ùˆ تÙ�سير ممكني است كه برخي Ù…Ù�سران Ú¯Ù�ته اند . خب ! اين هم حرÙ�ÙŠ است Ùˆ هر مسلمان آزاد است Ùˆ مي تواند چنين حرÙ�ÙŠ بزند Ùˆ بدان ايمان Ùˆ اعتقاد داشته باشد Ùˆ برايش هم خوب است . <br /> <br /><b>تÙ�سيري كه غير از تحريÙ� در اين آيات مي توانيم داشته باشيم چيست ØŸ </b> <br /> <br />اگر شما نظر كلي قرآن را راجع به معتقدان به مسيحيت Ùˆ يهود نگاه كنيد ØŒ اين است كه كلا تاكيد مي كند اما در جزئيات ايراد مي كند . راه ميسح را تاييد مي كند اما به اشتباهات تابعان مسيح انتقاد مي كند . خوب در اسلام هم همين حاكم است . راه اسلام درست است ولي نميشود Ú¯Ù�ت راه همه مسلمانان درست است . تمام ايرادهايي كه برمسيحيان Ùˆ يهوديان وارد است بر مسلمان نما ها هم وارد است . <br /> <br /><b>آيا تابعان پس از مسيح در دين تحريÙ� نكردند ØŸ ما مي توانيم بگوييم كتاب آنها توسط برخي مورد دستكاري واقع شده اما در باره قرآن نمي توانيم چنين حرÙ�ÙŠ بزنيم </b>. <br /> <br />شما مي توانيد چنين اعتقادي داشته باشيد ØŒ ايرادي نيست . اين اعتقادي است كه مسلمانان داشته اند اما به نظر من رحمت خدا وسيعتر از آن است كه اجازه دهد چنين چيزي اتÙ�اق بياÙ�تد . خداوند مقداري از مكر خود را در اينجا به كار برده است . قرآن مي خواهد اعتقاد مسلمانان را به وحي خود راسخ تر كند . ØŒ قرآن نمي تواند بگويد شما مسلمان باشيد مسيحيت Ùˆ يهود هم عيبي ندارد كه باشند . اگر كسي چنين اعتقادي داشته باشد قاطي مي كند . ( به اين معنا كه به محتواي هيچكدام هم پايبند نباشد ) مسلماني مي شود كه به تمام اديان معتقد است Ùˆ نه به اسلام عمل مي كند نه به آنها . من هزاران Ù�رد اينچنين در آمريكا مي شناسم . مي گويند تمام اديان Ùˆ راهها به سوي حق اند . مي پرسم راه تو چيست؟ مي گويد من هم حقيقت جو هستم . انساني با اين مشخصات در واقع هيچ راهي به حق ندارد . چون همه را حقيقت ميداند خودش دنبال هيچ راهي نمي رود . « عمل نمي كند» اين Ù�كر بسيار خطر ناك است . اين است كه در دين بايد Ú¯Ù�ت اين راه به طور مشخص حق است ØŒ شما هم اگر نرويد به جهنم مي رويد . <br />اين درست است ولي بالاخره در پشت پرده رحمت الهي هم هست ØŒ او مي داند آنجا چكار مي كند ØŒ در تاريخ اديان اگر دقت كنيد چيزهاي بدي از بي ديني ØŒ گرايش به دنيا و…. مي بينيد .اما نمي توان منكر وجود اولياء خدا در ميان آنها شد . اينها از كجا آمده اند؟از كدام راه رÙ�ته اند؟ كساني مثل قديس آگوستين ØŒ سن توماس و… از اينها هزراان هستند . انسانهاي پاك خدا دوست موحد به تمام معنا . اينها از كجا آمده اند . اگر اينها پيروان خدا نيستند پس هيچ كسي نيست . لذا نمي توان Ú¯Ù�ت اينها برخلاÙ� مسيحيت راه رÙ�ته اند ØŒ آنها به دليل مسيحيت به اين مقام رسيده اند . <br /> <br /><b>علامه طباطبايي درباره پروÙ�سور هانري كربن - با اينكه ايشان پروتستان بودند - Ú¯Ù�ته بودند كه ايشان شيعه هستند Ùˆ باطنشان اهل ولايت حق است .</b> <br /> <br />حضرت علامه به صورت شيعه اين حرÙ� را زده است Ùˆ بنده به صورت عام اين صحبت را مي كنم . او مي خواست بگويد كه كربن عارÙ� حق است . <br /><b>سوال : مي خواهم به موضوع هر منوتيك اشاره كنم . يادم مي آيد شما در مقاله به اين موضوع در آثار ابن عربي اشاره كرده بوديد . در ميان برخي از روشنÙ�كران اين Ù„Ù�ظ زياد تكرار مي شود </b>. <br /> <br />اين هم از آن كلماتي است كه زياد متداول Ùˆ مد روز است Ùˆ هر كس براي خودش از آن تعبيري دارد . هر منوتيك Ú†Ù‡ كسي منظور شماست ØŸ هر منوتيك اصولا به معناي تÙ�سير Ùˆ شرح است . <br /> <br /><b>سئوال: بعضي ها مي گويند با تÙ�سير Ù�رق دارد .</b> <br /> <br />البته كه چنين چيزي هست . ولي هر كسي Ù�لسÙ�Ù‡ خودش را دارد . Ù�لسÙ�Ù‡ جديد Ùˆ روشهاي تحقيق جديد غرب ØŒ نامش تشتت Ùˆ تشعب است . هر كسي براي خودش مكتب Ùˆ پيرواني دارد . مثل لباس زنانه مد روز هم هست . ما در دانشگاه آمريكا اين را شاهد هستيم . آنها نگاه مي كنند به پاريس كه الآن در آنجا Ú†Ù‡ چيزي مد است ØŒ پنج سال بعد در آمريكا هم مد مي شود . بالاخره استادان آمريكايي هر لحظه كه مد جديد تÙ�كر ظاهر مي شود . توجهشان به آن جلب مي شود . اينها همه مقلدند . <br /> <br /><b>شايد اين را بشود اين گونه تÙ�سير كرد كه بشر به دنبال حرÙ� جديد است Ùˆ همواره كنجكاويش هم بيشتر مي شود . نكته اينجاست كه آيا او مي تواند اين حرÙ� جديد را از متن دين به دست آورد ØŸ سئوال:</b> <br /> <br />در كتاب مقدس آمده است كه در زير آسمان هيچ چيز جديد نيست . اگر « سخن» حقيقت است ØŒ حقيقت همواره هست . اگر سخن بديع به اين معنا باشد كه از حقيقت وجود جدا باشد ØŒ ان بدعت ونارواست . در بيان آموزه هاي ديني راههاي جديد هست . بالاخره خلق جديد هست . حكما معتقدند هر لحظه دنيا نو مي شود . حرÙ� جديد به معناي واقعي ان است كه مواÙ�Ù‚ با كلام خداوند است . برخي از حرÙ�هاي جديد متجددان امروزي بشر را به غÙ�لت Ùˆ Ù�راموشي مي اندازد . خدا ديگر مطرح نيست مخصوصا در ميان برخي روشنÙ�كران . <br /> <br /><b>سئوال : در سئوالهاي قبلي راجع به تحريÙ� در كتاب هاي مقدس صحبت شد. ببينيد نكته هايي در كتاب مقدس وجود دارد كه براي عقل باور كردني نيست . مثلا كشتي گرÙ�تن حضرت يحيي با خدا Ùˆ ضربت شدن خدا . آيا در منطق الهي چنين چيزي مي تواند صحيح باشد ØŸ </b> <br />اساسا معني كلمه اسراييل يك چنين چيزي است . در هم شدن با خدا . اين هم از لحاظ رمززي خيلي جالب است . <br /> <br />سئوال : در اين كشتي خدا مغلوب مي شود . اولا خداي مغلوب چگونه پرستيدني است Ùˆ ثانيا رمز اين قضيه در كجاست ØŸ<b> </b> <br /> <br />خداي مغلوب آن خدايي است كه به دلخواه ما عمل مي كند . دلخواه ما چيست ØŸ آن است كه اگر ما به معناي واقعي كلمه انسان باشيم Ùˆ به خدا برسيم با حق در كشمكش هستيم . مي خواهيم به او برسيم . در ادبيات Ù�ارسي اين Ù…Ù�هوم زيباتر جلوه كرده است . همه اش زبان عشق است . اين عاشق Ùˆ معشوق هميشه در اشعار Ù�ارسي با هم كشمكش دارند . اين در Ù�ارسي به گونه اي بيان مي شود كه انسان از خواندنش لذت مي برد Ùˆ انجا كشمكش عاشق Ùˆ معشوق به نحو زيبايي بيان شده است . اما در نهايت وصال است . رحمت الهي اقتضاء مي كند كه وصال حاصل شود ØŒ يعني خدا مي ايد Ùˆ انسان در هجران را در آغوش رحمت خود مي گيرد . <br /> <br /><b>با توجه به تحقيقاتي كه شما در مذاهب Ùˆ اديان انجام داده ايد نقش « عقل » را در اسلام Ùˆ به خصوص درمذهب تشيع در مقايسه با ساير اديان Ùˆ مذاهب چگونه مي بينيد ØŸ </b> <br />در اسلام به طو ر كلي عقل نقش اصلي را دارد Ùˆ شيعه بيش از اهل سنت به عقل توجه مي كند ØŒ مخصوصا در اصول Ùˆ Ù�روع اما در عمل نمي دانم از لحاظ جهان بيني اسلامي ØŒ عقل مركز كار قرار مي گيرد يا خير ØŸ <br />موضوع عقل در شيعه ØŒ بيشتر در استنباط Ù�روع Ùˆ در به كار بردن آنهاست . در اصل كار ØŒ در اينكه اعتقاد Ùˆ ايمان توام با عقل است در اهل سنت Ùˆ تشيع مشترك است Ùˆ اتÙ�اقا اين خاصيت اسلام است زيرا كه در مسيحيت Ùˆ يهود عقل در مركز امور نيست . براي هر دو دين عقل مهم است اما نسبتاً در برابر اسلام ØŒ جنبي است . اين است كه مي توانيم تÙ�اوتي در اينجا ببينيم . <br />اگر به اديان شرقي Ùˆ جهان بيني اديان چيني توجه كنيم – البته اصطلاحات Ù�رق مي كند ترجمه عقل به چيني Ù�وق العاده مشكل است – شايد بهترين معادل عقل در آنجا كلمه قلب است . البته در قرآن هم آمده : « لهم قلوب لا يعقلون بها » دلهايي دارند كه با آن عقل Ùˆ انديشه نمي كنند . قلب در بطن مذهب است . انسان با قلب بايد ببيند Ùˆ بداند . <br /> <br /><b>آيا اين Ù…Ù�هوم را مي توانيم به اشراق تعبير كنيم ØŸ </b> <br />در آيين بودا ØŒ تائو وهندو رسيدن به اشراق Ù�وق العاده مهم است ØŒ ولي بالاخره براي رسيدن به اشراق از عقل استÙ�اده زيادي مي كنند . عقل هم خودش مراحلي دارد . يك عقل استدلالي هست . مولانا از عقل عقل نام مي برد Ùˆ عقل كلي را از عقل جزوي جدا مي كند .با آن عقل كلي مي توان ديد كه Ù�راتر از عقل روزمره Ùˆ عقل معاش است . <br /> <br /><b>ملاقات ابن عربي Ùˆ ابن رشد ØŒ نماينده دو نگرش باطني Ùˆ استدلالي Ùˆ حيرت ابن رشد از ساحت بينش ابن عربي هم اين معنا را تداعي مي كند ØŒ گذشته از اين موضوع اينجاست كه برخي عرÙ�ان پژوهاني چون راسل عرÙ�ان را موضوعي نجيبانه ØŒ عاطÙ�ÙŠ ØŒ ذهني Ùˆ نه عيني دانسته اند . به نظر شما آيا اين نگرش صحيح است ØŸ </b>آن عرÙ�اني كه راسل در باره آن سخن مي گويد ØŒ مورد نظر ما نيست او از كلمه <br />mysticism استÙ�اده مي كند . ميستيسيزم غربي با عرÙ�ان اسلامي چندان رابطه اي ندارد . من هيچ موقع عرÙ�ان را به misticism ترجمه نمي كنم . <br /> <br /><b>گذشته از اين حرÙ� برخي عرÙ�ان را ذهني مي دانند نه عيني . </b> <br /> <br />معتقد باشند . اين عقيده آنها است . كدام عين Ùˆ كدام ذهن ØŸ اين اصطلاحات حتي از ديدگاه معارÙ� اسلامي مراحلي دارند . عيني Ùˆ ذهني لابد subjective Ùˆ abjective است . اين يك بحث غربي است . عين در معارÙ� اسلامي مقارن با حقيقت است . عين شيئ ØŒ حقيقت شيئ ØŒ اينجا تعبيراتي مختلÙ�ÙŠ هست . ترجمه اين نوع كتابها هميشه مشكلاتي به وجود مي آورد . <br /> <br /><b>ظاهرا تÙ�اوت مشربهاي Ù�كري Ùˆ تنوع برداشتها از اصطلاحات در ترجمه نمي تواند مطلب را به خوبي انتقال دهد . </b> <br /> <br />بله ØŒ جهان بيني مدرن علمي Ùˆ Scientific است . Ùˆ هيچ اطلاعي از معارÙ� قرون وسطائي ندارد. Ùˆ تازه misticism پديده قرنهاي اخير مسيحيت است . خيلي به عواطÙ� آميخته است . عرÙ�ان خالص نيست . عرÙ�ان در لغت به معناي شناخت حق بدون واسطه است . اگر متون عرÙ�اني – Ù�ارسي Ùˆ عربي – را بخوانيم ØŒ معلوم است كه وقتي از عرÙ�ان صحبت مي كنند هان شناخت را ذكر مي كنند كه در حيدث آمده است :« من عرÙ� Ù†Ù�سه Ù�قد عرÙ� ربه » لذا آن شناخت است . بحث شناخت در عرÙ�ان مسيحي بعد از « اكهارت » خيلي جنبي مي شود . <br />« اكهارت » عينيت ØŒ يعني جهان خارجي Ùˆ « ذهنيت» يعني جهان دروني را به آن صورتي كه مدرنها جدا مي كنند از هم جدا نمي كند . اين به طرز Ù�كر اسلامي نمي خورد . تا مي خواهيد از «راسل » حرÙ� بزنيد بايد با اسلام تطبيق كنيد Ùˆ به تاريخ Ù�لسÙ�Ù‡ اسلامي بر گرديد Ùˆ ببينيد اين اصطلاحات چگونه اينجا به كار مي رود . اينها از كجا دارد مي آيد . <br />نظر به Ú†Ù‡ دارد وقتي misticism را به كار مي برد بايد ديد نظر « راسل » به Ú†Ù‡ كساني است . آنجا اصلا خبر از « اكهارت » ØŒ « سن توماس »‌و آن جنبه هاي عرÙ�اني نيست . <br />عرÙ�اي بزرگ د رمسيحيت هم زيادند اينها خبر از آنها ندارند . اين است كه misticism آنها ا مري عاطÙ�ÙŠ است . <br /> <br /><b>استيس در كتاب عرÙ�ان Ùˆ Ù�لسÙ�Ù‡ اش ØŒ در بخش وحدت وجود به تناقض آراء در مكاتب عرÙ�اني در تبيين مسائل عرÙ�اني قائل است . آيا مي توانيم بگوييم نوعي متناقض نمايي در ذات آثار عرÙ�اني هست ØŸ </b> <br /> <br />« نمايي» به معناي نشان دادن است . يعني در عقل استدلالي Ùˆ منطقي صرÙ� متناقض به نظر مي رسد .براي اين كه به اصل مطلب توجه نمي كند ØŒ اصل مطلب اين است كه خود انسان تناقض دارد ØŒ تناقض در ماست . تناقض در حق نيست . او جمع اضداد است . ما وقتي به چسم خودمان مي بينيم ØŒ يا اين است يا آن . عقل ما اينگونه اقتضا مي كند ولي از لحاظ حق اين گونه نيست . همه چيز با هم است . سرچشمه واحد براي همه پديده ها Ùˆ كثرت ها واين كه ما نمي توانيم از حق به زبان منطقي روز تعبير كنيم . او تمام تناقضات را دارد . <br />« مميت » ØŒ «محيي» از اين اسماء متقابله بسيار هست . Ù�لاسÙ�Ù‡ اسلامي به اينها توجه داشتند . سرچشمه كثرت در اسماي كثير الهي است . Ùˆ اگر مي خواهيم مساله وحدت را اينجا حل كنيم عقل ما هميشه با تناقض روبرو مي شود . <br /><b>هرمنوتيك به معناي تاويل متن در آثار Ù�لاسÙ�Ù‡ غربي چون شلاير ماخر Ùˆ هابرماس مورد بحث است . آنها ببدين وسيله مي خواهند مشكلات Ùˆ تعارضات مربوط به متن را حل كنند . بنده چندي پيش خلاصه اي از تحقيقات حضرتعالي را مشاهده كردم كه در آن در باره تاويل در آثار ابن عربي سخن Ú¯Ù�ته بوديد . شايد بتوان Ú¯Ù�ت هرمنوتيك پيش از آنكه در آثار Ù�يلسوÙ�ان غربي مطرح شود د رمتون عرÙ�اني اسلامي مطرح بوده است . آيا اين تعبير صحيح است ØŸ Ùˆ اساسا تاويل مورد نظر ابن عربي به Ú†Ù‡ معناست ØŸ</b> <br /> <br />اشكال كار در ايت است كه ابن عربي خودش از اصطلاح تاويل ايراد مي گيرد Ùˆ آن را به متكلمين اشعري Ùˆ معتزله منسوب مي كند . آنها هر Ú†Ù‡ را كه در قرآن به دلخواهشان نيست تاويل مي كنند . مي گويند منظور اين نيست كه در ظاهر مستÙ�اد مي شود . بلكه مقصود او چيز ديگري است . ابن عربي خيلي از اين طرز تاويل بدش مي ايد Ùˆ مرتب هم انتقاد مي كند . البته آيه قرآني هم هست كه مي Ù�رمايد ( Ùˆ ما يعلم تاويله الا الله Ùˆ الراسخون Ù�ÙŠ العلم ) -آل عمران 7- ( تاويل آن را جز خدا نمي داند Ùˆ آنها كه قدم در دانش استوار كردند . ) ابن عربي «الراسخون Ù�ÙŠ العلم » را عرÙ�ا مي داند . تاويل به اين معناي قرآني را قبول دارد . اما به معناي كلام Ùˆ Ù�لسÙ�Ù‡ را كه اهل نظرند Ùˆ با عقل استدلالي سرو كار دارند نمي پذيرد . او مي گويد كار اين دو گروه Ù…Ù�يد است اما خيلي ناقص . او مي گويد تاويل نه تنها با عقل استدلالي صرÙ�بلكه همراه با كشÙ� Ùˆ خيال با يد تكميل شود . ابن عربي معتقد است با عقل نگريستن با يك چشم ديدن است . بايد با دو چشم حقيقت Ùˆ عالم را ديد . عقل همه چيز را جدا جدا مي بيند . مي گويد يا اين است يا آن . با تناقض مواجه مي شود كه سعي در تجزيه Ùˆ تحليل آن دارد . بالاترين مرحله خيال كه كشÙ� Ùˆ شهود Ùˆ مشاهده است - به طور اعم Ùˆ به معني مثبت كلمه - همه را وحدت مي بيند . پس بايد با يك چشم وحت Ùˆ با چشم ديگر كثرت را ببيند . اشكال Ù�لاسÙ�Ù‡ را در اين مي داند كه همه چيز را در كثرت مي بينند . Ùˆ اشكال متصوÙ�Ù‡ را در اين مي داند كه Ù�قط با چشم وحدت نگاه مي كنند . بايد با دو چشم به عالم نگاه كرد تا ديد هم او هست Ùˆ هم نيست . <br /> براي ابن عربي عالم متناقض است اما حق متناقض نيست . اگر به حقيقت هر Ú†Ù‡ در ماوراي عالم هست نگاه كنيم مي بينيم كه مظهر حق هست Ùˆ نيست . يهني هم شيئيت خودش را دارد كه اين مارا از حقيقت كور مي كند Ùˆ هم در وجهي ديگر جلوه Ùˆ مظهر حق است . اين است كه مرتب از جلوه Ùˆ وجه Ùˆ حجاب صحبت مي كند . خدا در قرآن مي Ù�رمايد ( Ù�اينما تولوا Ù�ثم وجه الله ) به هر جانب كه روي كنيد ØŒ وجه خدا را مي بينيد . ولي همان وجه حجاب حق است . براي از ميان بردن اين مشكل بايد دو چشم عقل Ùˆ كشÙ� را با هم به كار برد . <br /> Ú¯Ù�ته مي شود ابن عربي به « وحدت وجود » قائل است . من در باره اين مقوله چند جا بحث كرده ام Ùˆ مقالاتي نوشته ام . وحدت وجود نزد متاخرين چندين معنا دارد . نسبت دادن وحدت وجود با هر كدام از اين تعبير ها غلط است . براي اينكه خودش اين عبارت را به كار نمي برد ØŒ بعدا Ú¯Ù�تند منظو راز وحدت وجود « همه اويي» است . اين عبارت Ù�ارسي سابقه درازي دارد . « شيخ احمد هندي » در هند مي Ú¯Ù�ت كه ابن عربي Ùˆ وحدت وجودي ها قائلند كه همه اوست . در حاليكه اين طور نيست . همه از اوست ØŒ همه به سوي اوست ولي همه او نيست . اگر آثار ابن عربي را بخوانيم با يك چشم مي گويد همه اوست Ùˆ با چشم ديگر مي گويد : همه او نيست . اين دو زبان با هم توام است . همان تناقضات كه استيس از آن حرÙ� مي زند ØŒ در آثار ابن عربي با هم آمده است . او مي گويد ما نمي توانيم با عقل استدلالي به حقايق اين عالم برسيم . <br /> اين چيز ها را نبايد همينطور به ابن عربي نسبت داد. او مي گويد عقل لازمه بشر است ØŒ دين بدون عقل قابل درك نيست . تمام پيامبران براري برانگيختن عقول آمده اند . ابن عربي بارها صراحتا اشاره مي كند . كه توحيد بدون عقل قابل درك نيست . از طرÙ� ديگر تكيه مستقل به عقل همه چيز را بيان نمي كند . بايد چراغ اشراق روشن باشد . <br /> <br /><b>يعني عقل Ùˆ استدلال همراه با وحي ØŸ </b> <br /> <br />خير ØŒ عقل استدالي به گونه اي خاص وحي را تÙ�سير مي كند . خيال هم به گونه اي ديگر تÙ�سير مي كند . هر دو تÙ�سير درست است . ابن عربي مي گويد : هر تÙ�سير Ùˆ شرحي كه از قرآن بر مي آيد Ùˆ با الÙ�اظ اهل زمان تناقض ندارد تÙ�سير صحيحي است ولي شما نمي توانيد اين تÙ�سير را بر كسي تحميل كنيد . هر كس تÙ�سير خود را بايد از قرآن استخراج كند . مخصوصا در اصول . از معارÙ� در قرآن تÙ�سير هاي مختلÙ�ÙŠ است كه مقصود تمام اينها خداست . خدا مي دانست كه دارد Ú†Ù‡ مي گويد . مي دانست كه اين سخنان تÙ�سير خواهد شد . تمام تÙ�سير ها درست است اگر با الÙ�اظ تطبيق كند . اين است كه ابن عربي تاكيد مي كند بايد معاني الÙ�اظ به خوبي Ù�هميده شود . گاه ابن عربي تÙ�سير هاي مختلÙ� از يك آيه مي دهد. اين كه Ú¯Ù�ته مي شود هر كجا نگاه كنيد وجه خدا هست Ùˆ هر كدام از انها با ديگري كمي Ù�رق دارد . اين عربي از اين لحاظ خيلي غني است . <br />پايان <div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3422477-11315354?l=amir-kalame1.blogspot.com' alt='' /></div>amirhttp://www.blogger.com/profile/09408957973290433717noreply@blogger.com